Yazar, Fotoğrafçı ve Katkı Sağlayan Sözleşmeleri: First Serial Rights, All Rights ve Work-for-Hire Arasında Doğru Seçim

Genel bilgilendirmedir, hukuki tavsiye değildir. Bu derste yer alan bilgiler eğitim amaçlıdır ve yazıldığı tarihteki genel çerçeyi yansıtır. Mevzuat ve uygulama değişebilir. Sözleşme imzalamadan, yayın başvurusu yapmadan veya bir uyuşmazlıkta adım atmadan önce mutlaka bir avukata danışın. Dergicilik Okulu, bu içeriğe dayanılarak alınan kararlardan sorumlu tutulamaz.

'Mail üzerinden konuştuk, kabul etti' cümlesi, bir anlaşmazlık çıktığında hiçbir şeye dayanmayan bir savunmadır. Yazılı bir sözleşme olmadan, dergi yazıyı yeniden kullanabilir mi, yazar aynı metni başka yerde yayımlayabilir mi, ödeme tam olarak ne zaman yapılır gibi en temel sorular bile cevapsız kalır. Küçük ve orta ölçekli dergilerin çoğu 'birbirimize güveniyoruz' diyerek bu adımı atlar; ciddi bir anlaşmazlıkta hazırlıksız yakalanmalarının sebebi tam olarak budur.

Yazılı bir sözleşme yalnızca tarafları değil, taahhütleri de korur: yazar metninin nasıl kullanılacağını, dergi ise hangi hakları satın aldığını bilir. Bu netlik, 'ben sadece bir kerelik kullanım izni vermiştim' gibi gelecekteki anlaşmazlıkların önüne geçer.

First serial rights en dar kapsamlı lisans türüdür: yazar, dergiye yalnızca o metni ilk kez basılı veya dijital olarak yayımlama hakkı verir; yazar mali haklarının çoğunu elinde tutar ve metni (genellikle belirli bir süre sonra) başka bir yerde yeniden yayımlayabilir. All rights ise yazarın metin üzerindeki mali haklarının neredeyse tamamını dergiye devrettiği çok daha geniş bir lisanstır; yazar artık dergi izni olmadan o metni başka bir yerde kullanamaz.

Work-for-hire — sipariş/istihdam ilişkisi altında yaratılan bir eser — Anglosakson hukukunda işvereni/yayıncıyı eserin asıl sahibi sayan bir doktrindir; Türk hukukunda (FSEK) manevi haklar devredilemediği için bu doktrin aynı şekilde işlemez, ancak mali haklar sözleşmeyle dergiye devredilebilir. Hangi lisans türünün seçileceği; ödenen ücrete, metnin niteliğine (bir haber metni mi, kapak dosyası mı) ve derginin arşiv/yeniden kullanım ihtiyacına bağlıdır.

Her yazar/katkı sağlayan sözleşmesi en azından şunları açıkça belirtmelidir: (1) Ücret ve ödeme takvimi — teslimde mi, yayımlanmada mı, yoksa iki taksitte mi ödeniyor? (2) Teslim tarihi ve formatı — kaç kelime, hangi dosya formatında, hangi tarihe kadar? (3) Revizyon hakları — derginin editörü metni ne ölçüde değiştirebilir, hangi aşamada yazarın onayı gerekir? Bu üç kalem net olmadığında, teslim gecikmeleri ve 'metnimi tanıyamıyorum' türünden editoryal anlaşmazlıklar kaçınılmaz hale gelir.

Sözleşmede ayrıca metnin hangi mecrada (basılı, web, sosyal medya, arşiv) ve ne kadar süreyle yayımlanacağı belirtilmelidir; aksi halde dergi yıllar sonra o metni bir derlemede veya farklı bir platformda kullanmak istediğinde yeniden izin aramak zorunda kalabilir.

Kill-fee, dergi bir metni sipariş edip sonra yayımlamama kararı alırsa yazara ödenen tazminattır — genellikle tam ücretin bir kısmı (örneğin yüzde 25-50); yazarın emeğinin karşılıksız kalmamasını sağlar. Geri çekme maddesi tam tersi durumu kapsar: dergi metni teslim alıp belirli bir süre sonra hâlâ yayımlamadıysa, yazar metnini geri çekip başka bir yere gönderebilir mi, gönderebilirse hangi koşullarla?

Bu iki madde, küçük dergilerin sözleşmelerinde en sık atlanan ama en çok anlaşmazlığa sebep olan kalemlerdir; özellikle mevsimsel veya haber bağımlı metinlerde (bir festival röportajı gibi), gecikmiş bir yayın kararı metni tamamen değersiz kılabilir.

Kendi derginiz için şu iki şablonu doldurun. (A) Yazar Sözleşmesi Şablonu: taraflar (dergi/yazar adı), konu/başlık, kelime sayısı, teslim tarihi, lisans türü (first serial / all rights / work-for-hire), ücret ve ödeme takvimi, revizyon hakları, kill-fee oranı, geri çekme koşulu, imza ve tarih. (B) Katkı Sağlayan İzin Formu: katkı sağlayanın adı, katkının niteliği (fotoğraf/illüstrasyon/kısa alıntı), kullanım izninin kapsamı (hangi sayı, hangi mecra), kredi/atıf biçimi, ücretli mi ücretsiz mi olduğu, imza ve tarih.

Bu şablon örnektir; kendi durumunuza göre bir hukukçuya uyarlatın.